Czym różnią się naczynia ceramiczne od porcelany i dlaczego to ma znaczenie przy zakupie

Naczynia ceramiczne w rozumieniu potocznym to najczęściej kamionka lub fajans – wyroby z gliny wypalanej w niższej temperaturze niż porcelana, o grubszych ściankach i mniej przezierności. W przeciwieństwie do porcelany, która powstaje z mieszanki kaolinu, kwarcu i skalenia wypalanej powyżej 1300°C i jest niemal całkowicie nieprzepuszczalna nawet bez glazury, fajans jest z natury porowaty i zawsze wymaga szczelnej warstwy glazury, żeby nie wchłaniał wilgoci i tłuszczu z potraw.

Kamionka a fajans – która ceramika jest trwalsza w codziennym użytkowaniu

Kamionka (wypalana z gliny z dodatkiem chamotu i piasku kwarcowego) wyróżnia się wyjątkową odpornością na działanie kwasów oraz na uszkodzenia mechaniczne, co czyni ją dobrym wyborem do naczyń używanych bardzo często i intensywnie, np. do codziennych misek czy kubków. Fajans bywa lżejszy i cieńszy, ale przez to nieco bardziej podatny na wyszczerbienia krawędzi przy uderzeniu o twardą powierzchnię niż grubościenna kamionka.

Bezpieczeństwo naczyń ceramicznych – co regulują przepisy o kontakcie z żywnością

Naczynia ceramiczne mające kontakt z żywnością podlegają w Unii Europejskiej rozporządzeniu (WE) nr 1935/2004 oraz – w zakresie migracji metali ciężkich z glazury – dyrektywie 84/500/EWG, która ustala dopuszczalne limity migracji ołowiu i kadmu. Ryzyko przekroczenia tych limitów dotyczy przede wszystkim wyrobów wypalanych w zbyt niskiej temperaturze, gdzie glazura nie zwiąże się z podłożem na tyle szczelnie, by trwale związać zawarte w niej związki metali.

Jak bada się zgodność ceramiki z normami bezpieczeństwa

Zgodność wyrobów ceramicznych z normami bada się metodami opisanymi w normach PN-EN 1388-1 i PN-EN 1388-2, w których naczynie poddaje się 24-godzinnemu kontaktowi z 4-procentowym roztworem kwasu octowego, symulującym kwaśne środowisko żywności, a następnie mierzy się poziom uwolnionych metali. Rzetelny producent lub importer powinien dysponować deklaracją zgodności potwierdzającą przeprowadzenie takich badań – warto o nią zapytać, kupując naczynia ceramiczne spoza uznanych, europejskich wytwórni.

Dlaczego grubsze ścianki naczyń ceramicznych dłużej utrzymują ciepło potrawy

Grubsza ścianka ceramiczna akumuluje więcej energii cieplnej niż cienka porcelanowa, dlatego zupa czy gorący napój w kubku ceramicznym stygnie zauważalnie wolniej niż w cienkościennym naczyniu porcelanowym o tej samej pojemności. Ta sama cecha działa też na niekorzyść ceramiki przy szybkim podgrzewaniu w mikrofalówce – grubsze ścianki nagrzewają się wolniej i mniej równomiernie, więc dania w naczyniach ceramicznych czasem wymagają dłuższego czasu podgrzewania niż w cienkiej porcelanie.

Pielęgnacja ręcznie malowanej i szkliwionej ceramiki użytkowej

Ręcznie nakładane dekoracje na glazurze, zwłaszcza te z użyciem złoceń lub metalicznych pigmentów, mogą z czasem tracić intensywność przy częstym myciu w zmywarce na wysokich obrotach z agresywnymi detergentami – w takich przypadkach mycie ręczne w letniej wodzie wydłuża żywotność dekoracji, nawet jeśli producent deklaruje odporność na zmywarkę. Naczynia bez dekoracji podglazurowych, gdzie wzór jest wtopiony pod warstwą szkliwa, znoszą intensywne mycie znacznie lepiej niż dekoracje nakładane na wierzch glazury.

Czy naczynia ceramiczne nadają się do piekarnika? Zależy od konkretnego wyrobu – należy sprawdzić oznaczenie producenta, bo nie każda ceramika dekoracyjna jest wypalana i szkliwiona w sposób odporny na nagłe zmiany temperatury; naczynia opisane jako żaroodporne można stawiać w piekarniku, pozostałe lepiej traktować wyłącznie jako naczynia do serwowania.

Dlaczego niektóre naczynia ceramiczne pękają przy przejściu z lodówki do piekarnika? To efekt szoku termicznego – nagła i duża różnica temperatur powoduje nierównomierne rozszerzanie się materiału, na co szczególnie wrażliwa jest ceramika o niższej gęstości wypału; bezpieczniej jest odczekać, aż naczynie osiągnie temperaturę pokojową, zanim trafi do gorącego piekarnika.

Czy tańsza ceramika ozdobna jest bezpieczna do jedzenia? Powinna być, o ile producent lub importer potwierdza zgodność z unijnymi normami dotyczącymi migracji ołowiu i kadmu – przy zakupie poza sprawdzonymi markami warto zapytać sprzedawcę o taką deklarację, zwłaszcza przy naczyniach z intensywnie kolorową glazurą.

Czy ceramika użytkowa nadaje się na co dzień, czy tylko do okazjonalnego serwowania? Solidna kamionka bez przeszkód sprawdza się w codziennym użytkowaniu dzięki wysokiej odporności na uszkodzenia, natomiast delikatniej zdobiony fajans bywa lepszym wyborem do rzadziej używanej zastawy okazjonalnej.

Źródła

• Sieć Badawcza Łukasiewicz – ICIMB, artykuł Agnieszki Duckiej o stanie prawnym i wymogach bezpieczeństwa dla ceramiki mającej kontakt z żywnością
• Fabryka Form – przewodnik po rodzajach ceramiki: kamionka, fajans, porcelana
• Artdoor.pl – porównanie ceramiki bolesławieckiej, fajansu i porcelany