Jak długa jest historia porcelany Ćmielów i dlaczego to jedna z najstarszych marek w Polsce

Tradycja wytwórcza w Ćmielowie sięga 1790 roku, kiedy miejscowi garncarze z cechu ćmielowskiego i opatowskiego założyli manufakturę ceramiczną – to właśnie ten rodowód sprawia, że porcelana Ćmielów bywa opisywana jako jedna z najstarszych, nieprzerwanie działających marek ceramicznych w Polsce. Samą porcelanę zaczęto tu wytwarzać później niż fajans: pierwsze wyroby porcelanowe wypalono w 1838 roku, za dyrekcji Gabriela Weissa, po tym jak wcześniej, od 1804 roku, sprowadzono do zakładu fachowców z Niemiec i rozwinięto produkcję fajansu pod kierunkiem Adolfa Fryderyka Wattkego.

Historia zakładu nie była linią prostą – w 1868 roku pożar zniszczył fabrykę, w latach 1909–1910 uruchomiono nowoczesny piec tunelowy, produkcja trwała także w czasie II wojny światowej, a w 1964 roku fabrykę ponownie dotknął pożar. W 2013 roku marka Ćmielów połączyła się z porcelaną Chodzież, tworząc wspólną grupę Polskie Fabryki Porcelany – dziś obie marki funkcjonują pod jednym organizmem gospodarczym, zachowując jednak odrębną tożsamość wzorniczą.

Skąd wzięła się porcelana Chodzież i jak jej historia splotła się z Ćmielowem

Fabryka w Chodzieży powstała w 1852 roku dzięki niemieckiemu kapitałowi, początkowo wytwarzając fajans – filiżanki, talerze i wazony – zanim w 1896 roku wypuściła pierwsze wyroby porcelanowe. Niemieccy właściciele długo nie radzili sobie z opanowaniem trudniejszej technologii wypału i zdobienia porcelany, przez co produkty słabo radziły sobie na rynku, a zakład utrzymywał się częściowo dzięki produkcji porcelanowych izolatorów na potrzeby przemysłu w czasie I wojny światowej.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości podupadający zakład przejęła fabryka porcelany z Ćmielowa, która skierowała do Chodzieży specjalistów ze swojej świętokrzyskiej siedziby i wyraźnie podniosła standard produkcji – zakład zaczął zdobywać nagrody na wystawach krajowych i międzynarodowych. W latach 70. XX wieku unowocześniona fabryka zatrudniała ponad 3 tysiące pracowników, eksportując wybrane kolekcje między innymi do Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii. Ta wspólna historia sprzed niemal stu lat tłumaczy, dlaczego serwisy Ćmielów i porcelana Chodzież ponownie znalazły się pod jednym szyldem w 2013 roku.

Czym charakteryzuje się wzornictwo tych marek i dla kogo jest przeznaczone

Wzornictwo Ćmielowa i Chodzieży dzieli się dziś w praktyce na dwie wyraźne linie – klasyczne fasony użytkowe (m.in. Alaska, Astra, Bolero, Jenny, Margaret, Oktawa, Rococo czy Sofia) oraz linię Koneser, wiernie odtwarzającą historyczne projekty artystów takich jak Wincenty Potacki czy Józef Wysocki. To właśnie w tej drugiej linii najczęściej spotyka się bogate, malowane ręcznie zdobienia wysokokaratowym złotem oraz akcenty platynowe – technikę wymagającą dużo więcej pracy ręcznej niż nadruk podszkliwny stosowany w porcelanie czysto użytkowej. Jeden z najbardziej znanych historycznie serwisów tej fabryki, serwis Empire, powstał w latach 1933–1934 na potrzeby prezydenta Ignacego Mościckiego, co dobrze pokazuje, jak głęboko ta historyczna porcelana polska jest osadzona w tradycji reprezentacyjnej zastawy stołowej.

Ta orientacja na kunszt i detal ma swoją cenę praktyczną – ręcznie malowane złocenia i platyna nie są przeznaczone do mikrofalówki, a mycie w zmywarce, nawet jeśli producent je dopuszcza dla danego wzoru, z czasem matowi metaliczne zdobienia szybciej niż w przypadku porcelany bez takich akcentów. Wyroby ceramiczne zdobione blisko krawędzi kontaktującej się z ustami lub jedzeniem podlegają w Unii Europejskiej limitom migracji ołowiu i kadmu określonym w dyrektywie 84/500/EWG (zaktualizowanej dyrektywą 2005/31/WE) – to dodatkowy powód, dla którego renomowani producenci porcelany zdobionej metalami szlachetnymi regularnie potwierdzają zgodność swoich wyrobów z tymi limitami.

Dla kogo sprawdzi się porcelana Ćmielów i Chodzież, a kiedy lepiej rozejrzeć się gdzie indziej

Te marki najlepiej sprawdzą się przy budowaniu zastawy na wystawne okazje, w prezencie dla kogoś, kto ceni tradycję polskiego rzemiosła, oraz jako uzupełnienie serwisu rodzinnego przekazywanego z pokolenia na pokolenie – długa obecność tych samych fasonów w produkcji ułatwia dobranie brakujących elementów nawet po latach. Kolekcjonerskie wzory z linii Koneser bywają też traktowane jako inwestycja sentymentalna, a nie tylko zastawa użytkowa.

Jeśli natomiast szukasz porcelany do codziennego, intensywnego użytku w restauracji czy dużym gospodarstwie domowym, gdzie priorytetem jest odporność na obicia przy częstym sztaplowaniu i bezproblemowe mycie w zmywarce przemysłowej, warto rozważyć profil bardziej gastronomiczny niż kolekcjonerski – to inny kierunek projektowy niż ten, w którym te dwie marki budowały swoją renomę.

Czy porcelana Ćmielów lub Chodzież ze złotym rantem może iść do zmywarki? Zależy od konkretnego wzoru – część kolekcji z metalicznymi zdobieniami producent dopuszcza do mycia w zmywarce w łagodnym programie, ale bezpieczniejszym i częściej polecanym rozwiązaniem, szczególnie przy starszych lub bardziej dekoracyjnych seriach, pozostaje mycie ręczne.

Czym różni się dziś Ćmielów od Chodzieży, skoro to jedna grupa? Obie marki funkcjonują pod wspólną grupą kapitałową od 2013 roku, ale zachowują odrębne portfolio wzorów i tożsamość – w praktyce dla klienta liczy się głównie konkretna kolekcja, a nie to, pod którą z dwóch nazw historycznie powstała.

Czy da się jeszcze dokupić elementy do starego, rodzinnego serwisu Ćmielów? W wielu przypadkach tak, ponieważ część klasycznych fasonów pozostaje w produkcji od dekad – najpewniejszym krokiem jest zidentyfikowanie dokładnej nazwy wzoru na podstawie sygnatury na spodzie naczynia.

Czy porcelana z linii Koneser nadaje się do codziennego użytku, czy tylko na wystawę? Fizycznie tak, to pełnoprawna porcelana użytkowa, ale ze względu na pracochłonne, ręczne zdobienia i wyższą cenę większość klientów rezerwuje ją na okazje specjalne, a na co dzień korzysta z prostszych fasonów.

Źródła

• Zakłady Porcelany „Ćmielów” – Wikipedia
• Marka Ćmielów i marka Chodzież – Polskie Fabryki Porcelany (porcelana.com.pl)
• Chodzież jako jedna z najstarszych marek porcelany w Polsce – Porcelana24.pl
• Dyrektywa Komisji 2005/31/WE zmieniająca dyrektywę Rady 84/500/EWG w sprawie wyrobów ceramicznych przeznaczonych do kontaktu ze środkami spożywczymi